Jaap van de Merwe

(Jacob Marinus van de Merwe)

Geboren: Rotterdam, Zuid-Holland, Nederland, 14-09-1924

Overleden: Oosterhout, Noord-Brabant, Nederland, 19-02-1989

Biografie

Jaap van de Merwe (1924-1989) is tijdens zijn leven journalist, cabaretier, tekstschrijver en programmamaker. Na zijn journalistieke loopbaan valt hij op met zijn maatschappijkritische cabaretprogramma's. Nadat hij het theater verlaat richt hij zich op het maken van radio- en televisieprogramma's en het vertalen en bewerken van musicals.

Jacobus Marinus van de Merwe wordt geboren op 14 september 1924 in Rotterdam, als zoon van adjunct-politierechercheur Arie van de Merwe en Wilhelmina Pieternella Breedveld. Tijdens de Tweede Wereldoorlog brengt hij met het cabaretgroepje 'De lachende papegaai' afleiding voor leeftijdgenoten. Na de oorlog gaat hij als journalist aan de slag bij de krant Het Vrije Volk. Daar komt hij uiteindelijk terecht bij de kunstredactie. Halverwege de jaren vijftig sluit hij zich aan bij het Amsterdams Journalistencabaret, dat hij in 1957 met ruzie weer verlaat.

Hij verlaat zijn baan bij Het Vrije Volk na overplaatsing van de kunst- naar de stadsredactie. Het werd gezien als belangenverstrengeling dat Van de Merwe enerzijds actief was als tekstschrijver voor cabaretiers om hen vervolgens te recenseren. Op 1 oktober 1959 verlaat Van de Merwe de krant voor een carriere als cabaretier.

Zijn eerste cabaretprogramma 'Alle gekken kijken' valt direct op tussen het destijds brave cabaret door een radicaal linkse maatschappijkritische toon. Met een kritisch lied over de Anne Frank-herdenkingen en directe aanvallen op de Amsterdamse burgemeester Van Hall en de Telegraaf, wat in die tijd nieuw was. Cabaret Lurelei (opgericht in 1958) zou enkele jaren later dé satirische cabaretgroep worden, maar in 1959 wordt de toon al gezet door Jaap van de Merwe.

Voor zijn cabaretprogramma's werkt hij samen met onder meer Marjan Berk,Hansje Toussaint, Peter Lohr, Aart Brouwer, Ruud Bos, Rob van de Meeberg en Frits Lambrechts. Veel collega's denken met gemengde gevoelens terug aan Van de Merwe. Ze herinneren hem als een vaak moeilijke man, knorrig, dwars, tegendraads, zeer gevoelig voor kritiek en soms erg autoritair. De kwaliteit van zijn teksten stond buiten kijf, maar als uitvoerder van zijn materiaal was Van de Merwe geen uitblinker door zijn matige gitaarspel en monotome zangstem. Toch zijn enkele nummers in zijn uitvoering klassiekers te noemen, zoals 'Drie patroeljes (Drie eskadrons)' over de Duitse inval in mei 1940 en 'Pluizen in de wind'. Een ander nummer 'De ballade van het wonderorgel', over een bioscoop-orgel dat in vlammen opgaat tijdens een Duits bombardement, is beter bekend in de uitvoering van Gerard Cox. Veel andere teksten zijn door de keuze van de onderwerpen gedateerd geraakt. Na 1970 stopt Van de Merwe als cabaretier vanwege teruglopend succes.

In de jaren zestig heeft hij veel succes met de tv-serie 'Stiefbeen en zoon', zijn vertaling en bewerking van de Britse comedy 'Steptoe and Son'. En tussen 1968 en 1975 maakt ''t Oproer kraait', een radioprogramma over het socialistisch strijdlied. Dit programma krijgt een vervolg op televisie met een serie documentaires, uitgezonden tussen 1970 en 1975. In 1974 verschijnt 'Gij zijt kanalje, heeft men ons verweten! : het proletariërslied in Nederland en Vlaanderen', dat van de Merwe schrijft als de tegenhanger van de 'cabaretbijbel' van Wim Ibo. Met zijn geschiedschrijving van 'het rooie lied' verricht hij pionierswerk.

Achter de schermen blijft Van de Merwe actief in het theater. Zo is hij schrijver en vertaler van musicals. Zijn laatste musical gaat over de sociaal-democratische Pieter Jelles Troelstra. Het wordt geen succes waarna Van de Merwe zich terugtrekt. Zijn biografie over Gerrit Jan Zwertbroek verschijnt postuum. Van de Merwe overlijdt op 19 februari 1989 tijdens familiebezoek in Oosterhout.

David J. Gribnau schrijft in 1993 zijn doctoraalscriptie 'De oproerkraaier : de geschiedenis van Jaap van de Merwe en zijn cabaretgezelschap tijdens de jaren zestig'. In 1994 verschijnt de biografie 'De vriendelijkste kerel van de wereld' van Henk van Gelder. Het Theater Instituut Nederland brengt in 2006 de CD-box 't Oproer kraait' uit, een bloemlezing uit de programma's die Van de Merwe onder die naam maakte.

Gebruikte literatuur:
De vriendelijkste kerel van de wereld / Henk van Gelder (1994)
Biografisch Woordenboek Nederland / David Gribnau (1997)
In ribfluweel strijdend tegen de angsthazen / Patrick van den Hanenberg - in: Volkskrant, 26-3-1994
Een autoritaire en norse oproerkraaier / Ruud Gortzak - in: Volkskrant, 26-3-1994
Jaap van de Merwe kan trots zijn op zijn biografie / Henk Langenhuijsen - in: Brabants Dagblad, 16-4-1994
Jaap van de Merwe, rebel zonder sociale vaardigheden / Bert van Polen in: Brabants Dagblad, 18-4-1994
Liever een conflict, dan een slap compromis / Frank Verhallen, in: Trouw, 22-4-1994

Discografie

- Langs de dijk in Beverwijk (als Gregor Stepaniak, single, 1962)
- Jaap zingt liedjes van Van de Merwe (ep, 1962)
- Drie patroeljes / pluizen in de wind (single, 1965)
- Scherven voor Vietnam / De ballade van Hugo de Groot (single, 1966)
- Op de hele wereld is geen Uyl te koop / Socialistenmars (single, 1973)
- Een echte Hollander, de beste liedjes van Jaap van de Merwe (lp, 1970)
- Tehuis (lp, 1971)
- De Oproerkraaiers - De Bliksemse Boel (lp, 1973)
- Hollanditis (cassette, 1981)
- De Jordaan (lp, 1983)
- Blokkendoos boem (cd/cassette, 1988)
- Ongehoord: 't Oproer kraait (CD-box, 2006)

Filmografie

- Pastorale 1943 (1978); rol: Boer Bovenkamp
- De mannetjesmaker (1983); rol: Simon Müller

Radio

- 't Oproer kraait (1968-1975); samenstelling, vertalingen, presentatie
- Hallo is daar iemand? (1972); commentaar, muziek

Televisie

- Stiefbeen en zoon (1963-1966); vertaling, bewerking
- Hands up, Majesteit (1965)
- Mijn geweten en ik (1966)
- Bastien en Bastienne (1967); bewerking
- Tot de dood ons scheidt (1969-1971); vertaling, bewerking
- Het gesticht (1972); schrijver
- Overstappen (1980); vertaling

't Oproer kraait (documentaires)
- Dagboek van een oproerkraaier (1970)
- Nog altijd rammelen de ketenen (1970)
- Discriminatie (1970)
- Wie z'n vader heeft vermoord (1970)
- De vrijheid die berend gebiedt (1970)
- De rebelse meid (1970)
- Bijna iedereen bijna een held (1971)
- Afgang der autoriteiten (1971)
- De zingende rooie smeris uit de Jordaan (1971)
- De baas blijft de baas (1972)
- Wij zijn niet bang (1972)
- Gij zijt kanalje! (1972)
- Klaas Driehuis (1975)
- Jules Jouy (1975)
- Willem van Iependaal (1975)